Ferman padişahınsa dağlar bizimdir: Edebiyatın “Vigilante”leri

Zeynep Karaarslan Başaran

Adalet duygumuzun her bakımdan yıprandığı bir dönemdeyiz. Aydınlanma Çağı’ndan bu yana tarif edilen bireysel kazanımlar, birer birer yok mu oluyor? Düzen insandan yana olmayı bırakıyor mu? Yoksa fazla kanıksayıp, sahip çıkamadık mı uğruna bunca savaş verilmiş haklarımıza? Şu an bu soruların ağırlığı altında ezilmeyen var mı?

Bu ağır tablo, esasında sadece 21.yüzyıla özgü değil ve elbette edebiyatın dönüp dönüp baktığı bir alan. Gelin bu bakıştan gelişen iki edebi temayı anımsayalım ve bu temaların iyi örneklerini oluşturan kitaplar arasında bir gezinti yapalım.

“Tüfek icat oldu, mertlik bozuldu”

Adalet adil olmayınca, hakkını kendi eliyle almaya, kendi adaletini kurmaya çalışan insanlar, yani “vigilante”ler türer. Edebiyatta bu karakterin köklü bir geleneği var.

Köroğlu bizden önemli bir örnek. Köroğlu’nun esas adı Ruşen Ali… Ruşen Ali’nin babası Bolu beyinin seyisidir. Bolu beyi, babasının gözüne mil çekince, dağlara çıkar, eşkıya olur ve Köroğlu adını alır. Bolu Beyi halkı keyfi vergilendiren, keyfi cezalar vererek insanların canlarını burunlarından getiren zalim bir yöneticidir. Köroğlu işte bu hakkını arayamayan halkın bir temsilcisi, edebiyatımızda “vigilante” kahramanın erken bir örneğidir.

“Tüfek icat oldu, mertlik bozuldu” diyerek, teknoloji aracılığıyla erdemin nasıl zarara uğrayacağını, tüfeğin anonim şiddetine nasıl duyarsızlaşacağımızı da adeta öngörür. Şiirler ve türküler, Köroğlu’nu yozlaşan sisteme karşı haklı bir direnişin kahramanı mertebesine taşır.

KitapMadagaskar’da doğan gerçek Aydınlanma Yazıyı oku

Bizim ekseriyetle çocuk kitabı olarak ya da filmlerde karşımıza çıkan Monte Cristo Kontu ise, Köroğlu’ndan neredeyse üç yüzyıl sonra 19. yüzyılda Alexandre Dumas tarafından yaratılmış bir diğer ünlü “vigilante” kahraman. Monte Cristo Kontu onu haksız yere zindanlara attıran muhasebeci, savcı gibi karakterlerden intikamını, kaba kuvvetle değil, ince ince planlayarak alır. Alavere dalavereyle mevki edinen bu tipleri finansal ve sosyal olarak çökertir.

Tüfeğin serbestçe kullanıldığı bir dönemin elbet yeni düşman tipleri ve yeni intikam biçimleri vardır. Kitabın alt metnindeki bürokratik düzen eleştirisi, benim gibi kitabı çocukken okuyanların yakalayacağı bir şey olmasa da “vigilante” kahramanın evrimi açısından ilginç.

Çağdaş edebiyatımızda “vigilante” geleneğinin en önemli örneği Yaşar Kemal’in İnce Memed’i olsa gerek. Çok utanarak itiraf ediyorum; ben İnce Memed’i çizgi roman gibi tefrika edildiğinde “okudum” ve bir daha bu esere dönemedim. Bu da benim ayıbım. Daha güncel Türkçe bir eser düşündüm, bulamadım.

Ama yurtdışından iyi bir örnek Percival Everett’in Ağaçlar isimli romanı. Geçmişte siyah Amerikalıların linçlenmelerini andıran şekillerde beyaz Amerikalıların öldürülmeleriyle başlayan roman, hicivle polisiyeyi evlendirip, üzerine doğaüstü bir toz serpiştiriyor. Romanda “vigilante”lik bireysel bir edim olmaktan çıkıp, neredeyse kolektif bilinçaltının hesap soruşuna dönüşüyor.

Son olarak Olga Tokarczuk’un Sür Pulluğunu Ölülerin Kemikleri Üzerinden romanını anayım. Bu roman adalet kavramının sınırlarını tüm doğayı içerecek şekilde genişletiyor, adaletin sadece insan için gerekli bir kavram olmasına itiraz ediyor. Bu romanda beklenmedik “vigilante”ler var diyerek, zincirde değişik bir halkayı keşfetmeye sizi davet ediyorum.

MagMübadelenin 100. Yılında Savaş, Sürgün, Edebiyat | Yaşar Kemal’in ‘Bir Ada Hikâyesi’Yazıyı oku

Düştüm mapus damlarına, öğüt veren bol olur

Gelelim hapishane türüne… Hapishane fiziksel mekân olarak da metafor olarak da kurgu için verimli toprak. Ama bu türde ben özellikle kurgu dışı kitapları çarpıcı bulurum.

Platon’un yazdığı Sokrates’in Savunması iktidarın hakikati ile bireyin hakikati arasındaki kopuşun ilk örneklerinden sayılabilir. Sokrates kentin tanrılarını tanımamak, yeni tanrılar getirmek ve gençleri yoldan çıkarmak suçlarından idama mahkûm edilir. Platon ise Sokrates’in mahkemedeki savunmasını yorumlar. Sokrates mahkemede kendini acındırmaz, af dilemez, pişman değildir. Tersine “sorgulanmamış bir hayat yaşamaya değmez” der. Platon’un savunmanın devamı niteliğinde iki metni daha var: Kriton ve Phaidon. Kriton Sokrates’in hapishaneden kaçmayı reddedişiyle ilgili, Phaidon ise “hücrede son gün” metni.

Oscar Wilde’ın eşcinsel olduğu için ahlaksızlıkla suçlanıp, hapse atıldığında sevgilisi Lord Alfred Douglas’a yazdığı mektup olan De Profundis de bu türün meşhur bir diğer örneği. Eserin başlığı Kitab-ı Mukaddes’ten; cesaretli bir seçim ve elbette dönemin ahlakçılığına ve adalet dağıtışına bir itiraz.

PortreEdebiyatın eleştirel sesi: Fethi Naci’li günlerimizYazıyı oku

Nitekim bu kitabın yazılışından 70 yıl sonra İngiltere’de eşcinsellik artık suç değildi. Suç kavramının zamanın önünde eğilip bükülmesi ne kadar düşündürücü, öyle değil mi? Cezaevi müdürünün Wilde’a her gün yazması için sadece bir sayfa verdiği, onu da gün sonunda geri aldığı rivayet ediliyor. Böyle ise, Wilde kitabını bir bütün halinde ancak hapisten çıktığında görmüş olmalı.

Türkiye’den beni en etkileyen örnek Sevgi Soysal’ın Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu. Soysal 12 Mart muhtırası sonrası hapse giren aydınlardan biridir ve hapiste geçen aylarını, bürokrasiyi, kraldan çok kralcı olma durumunun gülünçlüğünü anılarında teşhir eder. Sanırım hapisteyken çocuğu henüz bebek, ayrıca kocası da o sırada mahkum. Soysal, kadın dayanışması ve rutinlerle moralini olabildiğince yüksek tutar. Bu sıkıntıdan eşsiz bir eser doğar.

Erdal Öz’ün Gülünün Solduğu Akşam kitabını da unutmamak lazım. Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu ile aynı döneme dair bir cezaevi anlatısı. Bu eser Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının idam kararının öncesi ve sonrasına dair izlenimler içerir. Kitap adını tıpkı De Profundis’te olduğu gibi bir başka metinden, Turgut Uyar’ın dizelerinden alır: “Herkes ne zaman ölür/ elbet gülünün solduğu akşam.” Öz cezaevinde aldığı notları ancak on dört yıl sonra yayınlayabilir.

Bu gün Bolu beyi kimdir bilmiyoruz, önemsemiyoruz, ama Köroğlu’nu tanıyoruz. Güç zehirlenmesi yaşayanlar, yolunu zülme çevirenler… işte onlara en sert adaleti belki de edebiyat dağıtır. Çünkü edebiyat haksızlığın hafızasını korur, haksız yere acı çekenin acısını unutturmaz. Hem öfkemizi diri tutar, hem avutur bizi…