Bu yazıyı paylaş
Püritenlik maskesiyle canhıraş korunan sınırlara karşı çıkan, hatta bu uğurda başlatılan ve insana insanlığını unutturan savaşlara direnen, doğduğu toprakların alametifarikası olan kast sistemini kıyasıya eleştirirken neoliberal politikaları Hindistan’ı kasıp kavuran bu yapıya benzeten Arundhati Roy; yazar ve aktivist kimliğiyle akla ve vicdana sesleniyor kaleme aldığı her metniyle. Mesela, Sokaktaki İnsanın İmparatorluk Rehberi’nde arka planında insana, doğaya ve yaşama düşmanlığın bulunan zamanımızın “demokrasi” oyununa yoğunlaşırken savaşların durdurulma koşullarını sıralıyor.
Ya Çek Defteri Ya Cruise Füzesi’nde ise kendi cennetleri uğruna piyasa cehennemi yaratanları ifşa eden Roy, mevcut düzenden mustarip olanların yanında saf tuttuğunu ve tutacağını açık seçik duyuruyor. Kapitalizm: Bir Hayalet Hikâyesi, Dağılmış Cumhuriyet, Sonsuz Adaletin Muhasebesi ve Çekirgeleri Dinlemek de benzer temaları olan kitaplar.
Küçük Şeylerin Tanrısı ise hem edebî hem de politik manada Roy’u dünyaya tanıttı. Hindistan ile İngiltere arasındaki sancılı köle-efendi ilişkisini, ülkedeki kast sistemini de işin içine katarak bir aşk hikâyesi anlatan yazar, hep üzerinde durduğu kültürel ve ekonomik sınırların insanda yarattığı yıkıcı etkiyi ortaya koyuyordu.
Kapitalizm eleştirisini, dayanışmayı ve vicdanı, hem kitaplarının hem de yaşamının merkezine yerleştiren Roy, yalın ve küçük dünyası elinden alınan insanın düşürüldüğü gayya kuyusunu anlatırken buradan kurtulmanın yolları için kafa yoruyor. Konuşulması sakıncalı sayılan her şeye dair kalem oynatan Roy, bir düzen bozucu olarak yaftalanıp tehdit edilirken hiç geri adım atmadı, tavrını ve duruşunu asla bozmadı. Şiddete ve ahlak kisvesi altındaki çürümüşlüğe kafa tutmayı sürdürürken el artırıp toplumun safra hâline getirmeye uğraştıklarıyla yan yana duruyor, kültürel nüfuz politikalarına el vermediği gibi verenleri de en sert şekilde eleştiriyor. Zarını kadınlardan, toplumun paranteze aldıklarından, yoksul bırakılanlardan ve hızla yoksullaştırılanlardan, kapitalizmin çevrelediklerinden, direnişçilerden, korku çemberinden çıkmaya çalışanlardan ve haksızlığın her türlüsüne maruz kalanlardan yana atıyor.
Metinlerini ve tavrını etkileyen, hatıralarında önemli yer kaplayan, on sekiz yaşında evden kaçıp gittiğinden beri arası bozuk olan annesinin ölüm haberini aldıktan sonra yazmaya koyulduğu Sığınağım ve Fırtınam; Roy’un peşini bırakmayan gerilim ve çelişkilerin kâğıda dökülmüş hâli.

Öğretmeni, annesi ve aynı zamanda zorlu bir ilişkinin öznesi bu kadın, Roy’un yazarlığının ve aktivistliğinin mimarı olmasının yanında, bazen üstünü örttüğü öfkesinin kaynağı hâline geliyor. Yazar, işte bu ikircikli durumu anlatıyor Sığınağım ve Fırtınam’da.
‘Mrs. Roy’ ve kızı
Uzakta da kalsa yaşamında önemli bir figür olan annesi için Roy, “hem öğretmenim hem de gangsterim” diyor. Onun öngörülemezliğine ve çıkıntılığına atıf yaparken evi terk ettiği döneme dair bir anekdot paylaşıyor:
Annemi onu sevmediğim için değil onu sevmeye devam edebilmek için terk ettim. Kalsaydım bu mümkün olamazdı. Evden ayrıldıktan sonra onu yıllarca ne gördüm ne de onunla konuştum. O da asla beni aramadı. Evi neden terk ettiğimi hiç sormadı. Buna gerek yoktu. Sebebini ikimiz de biliyorduk. Bir yalan üstünde uzlaştık. İyi bir yalan. Bu yalanı ben uydurdum: ‘Gitmeme izin verecek kadar çok seviyordu beni.’ Ona ithaf ettiğim ilk romanım Küçük Şeylerin Tanrısı’nın başında böyle diyordum. Bu ifadeyi, sanki tanrı kelamıymış gibi sık sık tekrarlardı. Abim, kitaptaki tek kurmaca kısmın burası olduğunu söyleyerek şakalaşır. Annem, hayatının son gününe kadar, kaçak olduğum o yedi yıl boyunca nasıl ayakta kaldığımı hiç sormadı. Nerede yaşadığımı, üniversite eğitimimi nasıl tamamlayıp da diplomamı aldığımı asla sormadı. Ben de ona bunları hiç anlatmadım. Gayet güzel idare ettim.
Çeşitli görünümlerine kitaplarında yer verdiği annesine “bir labirent” diyen Roy, onu öngörmeye çalışmasının yazarlığını geliştirdiğini söylüyor; ilişkilerinin zaman zaman süratlenen ve yorucu hâle gelen zihinsel bir yolculuğa benzetirken olup biteni tartıyor ve annesini anlamaya uğraşıyor:
Annem, kavgalarının yükünü ve katlanmak zorunda olduğu günlük küçük düşürülme dozunu abimle bana aktarıyordu. Sahip olduğu tek güvenli liman bizdik. Zaten kötü olan ruh hâli, mantık dışı ve denetlenemez bir duruma geldi. Onu neyin öfkelendireceğini ve neyin memnun edeceğini öngörmek ve ölçmek mümkün görünmüyordu bana. O mayınlı araziden haritasız geçmek zorundaydım.
Annelerin erkek evladına ve erkek evlatların da annesine taptığı bir coğrafyada doğup büyümenin etkilerini yaşayan Roy’un, annesi ve ağabeyi ile ilişkisini de biçimlendiriyor bu durum. Yazarın “Mrs. Roy” diye hitap ettiği annesiyle iletişimi ve ilişkisi, kaynağı pek belli olmayan bir öfke zeminine oturuyor böyle bir ortamda. Yakındayken de uzakken de söz konusu öfke sürüyor, bazen şekil değiştiriyor. Roy ise annesinin küçüklüğünde ve gençliğinde başından geçenlerden arta kalan travmalarından herkesin önünde söz eden yeni “Mrs. Roy” ile karşılaşıyor üniversite yıllarında. O dönemde annesinin gerginliğine dair yeni ipuçları da yakalıyor. Öte yandan aynı yıllarla ilgili hatırladıkları, annesinin ruhunda açtığı gedikleri ve ikilinin gerilimini açığa vuruyor yine:
Bitmeyen endişe hissim ve günden güne, saniyeden saniyeye hayatta kalma içgüdüm hâlâ capcanlıydı. Belki de eski dostum, yüreğimdeki üşümüş, tüylü kış güvesi korudu beni uyuşturucu, içki veya suç bağımlısı bir hayata yelken açmaktan. Benim gibi birinin başına böyle bir şey gelmesi son derece doğal olurdu. Ama kaygı ve kuruntular beni hâlâ kısıtlıyor, sınırlıyor ve hayatımın o aşamasında yapıyor olmam gereken şeylerle ilgili daha geniş bir bakış açısı edinmemi engelliyordu. (…) Mrs. Roy’la karşılaşmayalı ya da iletişimde bulunmayalı üç yıl olmuştu. Onu sık sık düşünüyordum ama çoğu zaman kurtulduğum için ferahlamış olarak. Onun için endişeleniyordum ama biliyordum ki ona karşı koyabilmek, ayakta kalabilmek için gerekli olan şeylere henüz sahip değildim.
Yeme dönüşen sevgi, sadakat ve sorumluluk
Annesi, Roy için bir zihin aydınlatıcı ve öğretici olduğu kadar çatıştığı bir ebeveyn. Yazar, onun yanından uzaklaştıktan sonra başka bir yaşamla tanışıyor ve yazmaya hız veriyor, yersiz-yurtsuzluğu da tadıyor:
Dünyamız giderek parçalanıp kama biçiminde kırıklara ayrıldıkça biz de birbirimizi genlerimizle, tanrılarımızla, bayraklarımızla, dillerimizle, ten rengimizle, köklerimizin saflığıyla, hem doğru hem yalan olan tarihlerimizle daha çok yaralıyoruz – ve benim bu soruya cevabım aynı kalıyor. Şimdi buradayım. Bu bir slogan değil ya da bir şeyin çözümü de değil. Yalnızca sistem dışı bir yersiz-yurtsuzun kişisel duyguları.
Başka dillerle ve yüzlerle, sinemayla, mimarlıkla ve hikâyelerle biçimlenen ilkgençliğinde kritik bir soruyla karşılaşıyor Roy: “Yazar olmayı hiç düşündün mü?” Kitap okumanın kendisine dünyayı unutturduğunu ve düşündürdüğünü, içini doldurup boşaltmadığını, cümlelerin ve paragrafların bulut misali zihninde dolaştığını söylüyor. Dolayısıyla yazarlığın aklını hep kurcaladığını anımsıyor. Başarılardan çok, başarısızlıkların çeşitli yönlerini ve anlamlarını düşünmesi de onun yazarlığının ve aktivistliğinin gelişiminde önemli bir eşiğe dönüşüyor. Yenilgiyle dost olmayı öğrenmesi de…

“Kapitalizm eleştirisini, dayanışmayı ve vicdanı, hem kitaplarının hem de yaşamının merkezine yerleştiren Arundhati Roy, yalın ve küçük dünyası elinden alınan insanın düşürüldüğü gayya kuyusunu anlatırken buradan kurtulmanın yolları için kafa yoruyor.”
Yazarlığa adım atması ve Küçük Şeylerin Tanrısı’nın yayımlanması, Roy için tıpkı annesiyle ilişkisi gibi gelgitli bir süreç başlatıyor. Bir yandan tanınırlığı artıyor ve hayran kitlesi oluşuyor, diğer yandan “müstehcenlik ve halkın ahlakını bozmakla” suçlanıyor. Hatta açılan benzer davaların birinden ceza alarak hapse bile atılıyor. Bunlar üzerine, yazarlığın kendisini bir kafes ve bir yem ile yüzleştirdiğini belirtiyor:
İstediğim yazar olacaksam Aşağıdaki hayatı yaşayamazdım. Bu durum beni aynı anda hem ilkeli hem de iki yüzlü yapıyordu. Büyük bir yoksulluk içindeki bir halkın ülkesinde, kendini tuzakların tuzağına yakalanmış bulan, başkası değil, bendim. Kafes, ayrıcalıktan, para ve mülkten oluşuyordu. Yem ise sevgi, sadakat ve sorumluluktu.
Kaçışlar ve yüzleşmeler
Hayatın ve yazarlığın, insanların beklentilerini yerine getirme veya onlara koşulsuzca uyma yükünü sırtlanmayı öğrettiğini söyleyen Roy, bu aşamadan sonra yazar-aktivist diye anılmaya başlıyor. Fakat buna bir şerh düşüyor:
Kısa süre sonra yazar-aktivist diye anılmaya başlayacaktım. Bu ifadeyi saçma buluyordum çünkü insanların hayatını derinden etkileyen şeylerin bir yazarın yetki alanına girmediğini ima ediyordu. Öyle ki yanına bir unvan daha eklemek gerekiyordu. Yazar-aktivist biraz çekyat gibi geliyordu kulağa.
Roy, her ne kadar yazar-aktivist sıfatını zihninde bir yere tam olarak oturtamasa da 2000’lerin başında ABD öncülüğünde 11 Eylül saldırılarına karşı tertiplenen karşı-terör harekâtını eleştirmek için kaleme aldığı metinler ile katıldığı eylemler, onun aktivistliğini yazarlığının bir boy önüne geçiriyor. Roy’un fikirlerine katılmayanların eleştirileri de peşi sıra geliyor. Annesi, bu kervanın başında yer alsa da geri adım atması yönünde kızına asla baskı yapmıyor. Yazdıkları, söyledikleri ve yaptıkları Roy’u mahkeme salonlarıyla, davalarla ve hapishaneyle tanıştırdığında dahi her daim çatıştığı annesinin bu tavrında bir değişiklik olmuyor.
Hindistan’da ve zamanın ruhu gereği dünyanın geri kalanında kabul ettirilmeye çalışılan yeni düzene aykırı söylem ve eylemleri, Roy’un “hain” diye yaftalanmasına yol açıyor. Ülkesindeki milliyetçi gruplar, “Pakistan dostu” diyerek onu hedef hâline getiriyor. Bu süreçte Roy, annesinin fiziksel olmasa da varlığını tüm ağırlığıyla hissettiğini söylüyor.
Sığınağım ve Fırtınam; Roy’un yazarlığını açıklama ve annesi başta olmak üzere, geçmişiyle hesaplaşma metni bir yönüyle. Ancak atlanmaması gereken bir nokta var: Roy, kaçışların ve yüzleşmelerin, noksanlıkların ve fazlalıkların kendisini bir adalet savunucusuna, yazara ve aktiviste dönüştürdüğünü anlatıyor. Bu anlatımın özünde, tıpkı Hindistan ile kurduğu karmaşık ve gerilimli ilişkide olduğu gibi annesiyle yaşadığı çelişkilerle yüklü zamanlar ve “Mrs. Roy”un onu ömrü boyunca etkileyişi yer alıyor. Kitabın başlığı ise bu durumu tam anlamıyla ortaya koyuyor:
Ben onun yasını belki de annesinin vefatına kederlenen bir evlattan daha çok en büyüleyici konusunu kaybetmiş bir yazar olarak tutuyorum. Annem, gangsterim, bu sayfalarda yaşayacak. O benim sığınağım ve fırtınamdı.
Sığınağım ve Fırtınam, Arundhati Roy, Çeviren: Lâle Akalın, Yapı Kredi Yayınları, 288 s.

